Odra

Odra jest drugą po Wiśle główną rzeką Polski. Długość biegu wynosi po regulacji 860 km, powierzchnia dorzecza 118 610 km2, w tym ok. 106 tys. km2 leży na terytorium Polski. Z ra>k zlewiska Bałtyku Odra jest pod względem powierzchni dorzecza drugą po Wiśle, a pod względem długości trzecią po Wiśle i Niemnie.

Odra jest rzeką palingenetyczną, tzn. że na jej dzisiejszy bieg złożyły się odcinki, które w przeszłości geologicznej należały do różnych systemów odwodnienia. Dzisiejszy zarys doliny Odry i jej dorzecza jest dziełem zlodowacenia plejstoceńskiego i zmian, jakie dokonały się w okresie polodowcowym. Bieg i spadek Odry. Odra wypływa na Morawach w Górach Odrzańskich, które stanowią najbardziej ku południowi wysuniętą część Jesionku Niskiego, na wysokości 634 m. Jako drobna struga górska płynie początkowo ku północy, po czym łukiem zwraca się kolejno ku płn. wschodowi, wschodowi i płd. wschodowi, następnie wpada w wielkie obniżenie tektoniczne oddzielające Karpaty od Sudetów, zwane Bramą Morawską. Dnem tego obniżenia skierowuje się Odra ku płn. wschodowi. Niska przełęcz, ok. 300 m n.p.m., a ok. 50 m nad dnem doliny, oddziela tu Odrę od Beczwy, dopływu Morawy; Beczwa wyzyskuje płd.-zach. wylot Bramy Morawskiej. Stąd historyczne i gospodarcze znaczenie tego przejścia komunikacyjnego, jednego z najważniejszych w Europie. Istnieje projekt przekopania kanału Odra — Beczwa w celu stworzenia wielkiej drogi wodnej Odra-Dunaj.

Opuszczając Bramę Morawską przyjmuje Odra z lewego brzegu dopływ Opawę i wypływa na Kotlinę Śląską. Koło Ostrawy uchodzi do Odry strawica, poniżej Bogumina — Olza, obie z prawego brzegu. Przy ujściu Olzy Odra wpływa na terytorium polskie już jako dość duża rzeka. Przecina Górny Śląsk w kierunku płn.-zach., płynąc koło Raciborza, Koźla (ujście Kanału Gliwickiego) i Opola, poniżej którego opuszcza Górny Śląsk i wpływa na Dolny Śląsk, zachowując w przybliżeniu ten sam kierunek. W miejscu, gdzie skupiły się ujścia kilku promieniście biegnących dopływów (Oława, Ślęza i Bystrzyca ze Strzegomką — z lewej strony, Widawa z Oleśnicą — z prawej), zabudował się Wrocław.

Od Wrocławia płynie Odra dnem Pradoliny Wrocławsko-Magdeburskiej, przybierając jej kierunek zach., lecz koło Lubiąża, nieco powyżej ujścia Kaczawy, opuszcza ją i ostrym kolanem zwraca się ku północy, przełamując się przez pasmo Gór Kocich. Nowego skrętu na zachód dokonuje po przyjęciu Baryczy, wyzyskując tu dno Pradoliny Barycko-Głogowskiej. Na tym odcinku leży nad Odrą Głogów. Odcinkiem południkowym przedostaje się następnie do Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej, w miejscu ujścia Obrzycy, płynie nią na zachód aż do ujścia Nysy Łużyckiej, zwraca swój bieg na północ, wpada w ostatnią Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką, największą, zajętą w swej wsch. części przez Noteć i dolną Wartę.

Pradoliną tą płynie Odra ku płn. zachodowi, koło Kostrzynka Starego sztucznym przekopem opuszcza pradolinę, rozpoczynając swój bieg przełomowy w poprzek Pojezierza Pomorskiego. Plątaninę ramion, którą Odra płynęła w owym końcowym odcinku, ujęto w dwa uregulowane koryta, z których prawe, wsch., zwane „Reglicą”, jest żeglowne. Jednym ramieniem uchodzi Odra do jeziora Dąb, zach. ramię opływa to jezioro i uchodzi wprost do Zalewu Szczecińskiego. W ujściowym odcinku tego ramienia leży port szczeciński. Poprzez Zalew Szczeciński wody Odry łączą się z Bałtykiem trzema przepływami rozdzielonymi przez wyspy Uznam i Wolin: Pianą, Świną i Dziwną. Żegluga odbywa się tylko Świną; u jej ujścia leży port Świnoujście.

Średni spadek Odry wynosi 73 cm na km (0,73%), lecz w górnym biegu powyżej kolana w Bramie Morawskiej płynie ze spadkiem 7,2%, stąd do ujścia Olzy z 1% spadkiem, od ujścia Olzy do ujścia Nysy Łużyckiej z 0,3% i wreszcie do Szczecina średni spadek wynosi 0,15%.

Dorzecze Odry sąsiaduje od zachodu i południa z dorzeczem Łaby, na małym odcinku na południu z dorzeczem Dunaju, od wschodu — z dorzeczem Wisły, od północy z rzeczkami pobrzeża Bałtyku. Prawe skrzydło dorzecza jest znacznie silniej rozwinięte (23 440 km2) niż lewe (35 170 km2). Z lewego brzegu przyjmuje Odra tylko w górnym biegu dopływy z Sudetów, poniżej ujścia Nysy Łużyckiej nie otrzymuje z zachodu żadnego godnego wzmianki dopływu, tak że dział wodny między dorzeczem Odry i Łaby przebiega w odległości kilku do kilkunastu km na zachód od Nysy Łużyckiej i Odry, Natomiast w tym odcinku z prawej strony wpada Warta, długością i powierzchnią dorzecza niewiele ustępująca Odrze.

Średni roczny opad w dorzeczu Odry wynosi ok. 600 mm, z tego tylko 1/4 odpływa Odrą, reszta paruje lub wsiąka w podłoże. Wskutek tego wodostany na Odrze są na ogół niskie, a w dodatku bardzo zmienne w ciągu roku. Obok wezbrań wiosennych i letnich, wywoływanych głównie przez dopływy sudeckie, są okresy bardzo niskich stanów wody. r Odra zamarza zimą rzadziej i na krócej niż Wisła (przepływająca obszar o klimacie bardziej kontynentalnym). Częste są zimy, w których Odra nie ma pokrywy lodowej, czasami nawet nie płynie nią śryż. W czasie bardzo ostrych zim lód utrzymuje się do 2 miesięcy, a pamiętnej zimy 1928/29 utrzymał się 5 dni.